Mười ngày rung chuyển thế giới
John Reed.
Kỷ niệm 90 năm Cách mạng tháng Mười vĩ đại

Nhà xuất bản Văn Hóa – Tháng 10 năm 1977
Đặng Thế Bình và Trương Đắc Vỵ dịch.
Các thành viên của trang web www.nuocnga.net đánh
máy lại. Xin chân thành cám ơn tất cả các bạn, mà đặc biệt
là bạn Nthach1, người đã khởi xướng và có đóng góp lớn
nhất trong việc này.
Nguồn : www.nuocnga.net

Giới thiệu cuốn sách “Mười ngày rung chuyển thế giới”
của John Reed
Chương một. Bối cảnh lịch sử
Chương hai. Bão táp tới gần
Chương ba. Trước giờ khởi nghĩa
Chương bốn. Chính phủ lâm thời sụp đổ
Chương năm. Lao mình vào hành động
Chương sáu. Ủy ban Cứu quốc và Cứu Cách mạng
Chương bảy. Mặt trận cách mạng
Chương tám. Phản Cách mạng
Chương chín. Thắng lợi
Chương 10 : Matxcơva

Giới thiệu cuốn sách “Mười ngày rung
chuyển thế giới” của John Reed
Kỷ niệm 90 năm Cách mạng tháng Mười Nga vĩ đại

Nhân dịp kỷ niệm tròn 90 năm Cách mạng Tháng
Mười Nga 7/11/1917 – 7/11/2007, trang web www.nuocnga.net xin
giới thiệu lại cùng mọi người cuốn sách “Mười ngày rung chuyển thế
giới” của nhà văn Mỹ John Reed. Ông là một nhà văn đã từng sống
tại nước Nga trong giai đoạn của cuộc cách mạng vĩ đại này, tác
phẩm này của ông đã nói lên hoàn toàn sự thật về cuộc cách mạng
theo một cách nhìn của một người ngoại quốc.
John Reed nói:
" – Trong quá trình của cuộc chiến đấu, tôi không phải là một kẻ
bàng quan. Nhưng khi kể lại lịch sử những ngày vĩ đại ấy, tôi đã
muốn nhận xét sự việc với con mắt của một người ghi chép có
lương tâm, cố gắng ghi lại sự thật "
Cuốn sách đã toát lên toàn bộ nguyên nhân xảy ra cũng như quá
trình của cuộc cách mạng, nó cho ta thấy toàn cảnh của nước Nga
trước, trong và sau cuộc cách mạng.
Đã nhiều người hỏi:
Cách mạng tháng Mười là một cuộc cách mạng nổ ra nhằm
lật đổ nền quân chủ đang mục rữa của nước Nga?
Xin thưa rằng: hoàn toàn sai.

Vậy cuộc cách mạng này mang những ý nghĩa gì cho cho thế
giới như lời tựa của cuốn sách? Cuộc Cách mạng tháng Mười là
hiện thân của giai cấp vô sản, giai cấp bị bóc lột tàn nhẫn, nó đã
mang lại cho người dân nghèo ở nước Nga có một cuộc sống ấm no
hơn, được đối xử bình đẳng như những người dân khác trên đất
nước họ. Nó cũng là một nguồn động lực để thúc đẩy khí phách cho
nhiều dân tộc khác trên thế giới, trong đó có Việt Nam noi theo để lật
đổ cường hào ác bá, những tầng lớp khinh người như rác, những
chủ nghĩa thực dân để giành lấy sự độc lập, tự do, bình đẳng và xóa
bỏ kiếp nô lệ, tôi đòi.
Lênin sau khi đọc xong cuốn sách này, ông liền viết cho nhà xuất
bản ở Mỹ:
"Sau khi đã đọc xong một cách vô cùng hứng thú và chăm chú từ
đầu đến cuối cuốn sách của John Reed - MƯỜI NGÀY RUNG
CHUYỂN THẾ GIỚI, tôi hết lòng giới thiệu tác phẩm này với công
nhân tất cả các nước. Tôi mong muốn cuốn sách này được phát
hành hàng triệu bản và dịch ra đủ mọi thứ tiếng, vì nó sinh động về
những sự kiện cực kỳ quan trọng để hiểu thế nào thế nào là cách
mạng vô sản, thế nào là chuyên chính vô sản. Những vấn đề đó
ngày nay đang được thảo luận rộng rãi, nhưng trước khi bác bỏ
những ý kiến này, cần phải hiểu hết ý nghĩa của sự quyết định của
mình. Chắc chắn là cuốn sách của John Reed sẽ làm sáng tỏ thêm
vấn đề căn bản này của phong trào công nhân toàn thế giới” – V.I
Lenin – 1919.

Chương một. Bối cảnh lịch sử

Vào cuối tháng 9 năm 1917, một giáo sư ngoại quốc về môn xã
hội học, lúc đó đang đi thăm nước Nga đến gặp tôi ở Pêtơrôgrad.
Ông đã được giới công thương và trí thức cho hay cách mạng đang
xuống dần. Sau khi viết một bài về vấn đề đó, giáo sư đi thăm nước
Nga, đến thăm các thành phố công nghiệp, về nông thôn và ông
ngạc nhiên thấy rằng trái lại, cách mạng đang tiến triển nhanh Trong
đám quần chúng lao động thành thị cũng như nông thôn, đâu đâu
cũng thấy đòi “ruộng đất cho nông dân, xí nghiệp cho công nhân”.
Và nếu giáo sư ấy đến thăm ngoài mặt trận, ông sẽ thấy toàn quân
đang bàn về vấn đề hòa bình…
Giáo sư thấy khó hiểu, thực ra thì chẳng có gì khó hiểu vì cả vì
cả hai nhận xét trên đây đều đúng: một đằng giai cấp hữu sản càng
ngày càng bảo thủ, một đằng quần chúng nhân dân ngày càng cấp
tiến.
Các giới công thương và trí thức cho rằng cách mạng đã đi đủ xa
và đã kéo dài quá lâu rồi, và đã đến lúc tình thế phải được ổn định.
Các nhóm xă hội ôn hòa – phe Mensevich “đến cùng” và phe xã hội
cách mạng – là những nhóm ủng hộ Chính phủ lâm thời Kerenxki,
cũng tán thành ý kiến đó.
Ngày 14/10, cơ quan chính thức của phe xã hội “ôn hòa” viết:

Tấn kịch cách mạng gồm hai màn: thủ tiêu chế độ cũ và thành
lập chế độ mới. Màn một diễn như vậy đã đủ lâu rồi, giờ là lúc
chuyển sang màn hai và diễn màn này càng nhanh càng tốt. Một
nhà đại cách mạng đã nói: “Các bạn, chúng ta hãy nhanh chóng kết
thúc cuộc cách mạng. Người nào để cho nó kéo dài sẽ không thu
được kết quả…”
Quần chúng công nông binh, trái lại, quả quyết rằng “màn một”
chưa xong. Ngoài mặt trận, các ủy ban quân đội luôn luôn xung đột
với bọn sĩ quan không chịu đối xử nhân đạo với binh lính. Ở hậu
phương, những ủy viên ủy ban ruộng đất do nông dân bầu ra, bị bỏ
tù vì muốn đem thi hành những luật lệ của chính phủ về ruộng đất.
Trong các xí nghiệp, công nhân đấu tranh chống bọn chủ lập sổ đen
và giãn nợ. Thậm chí những người trước kia bị đưa đi đày vì lý do
chính trị nay mãn hạn đều bị coi như những phần tử “thành tích bất
hảo” và bị trục xuất khỏi xứ sở, và có trường hợp những người xuất
ngoại nay trở về quê hương cũng bị truy nã bắt bớ về những hoạt
động cách mạng của họ từ hồi 1905.
Trước sự bất bình của quần chúng biểu hiện trên nhiều mặt. Phe
xã hội “ôn hòa” chỉ có một câu trả lời: “Hãy chờ hội nghị lập hiến họp
vào tháng chạp sắp tới”. Nhưng quần chúng không thỏa mãn với
câu trả lời này. Hội nghị lập hiến họp, điều đó cũng tốt thôi, nhưng
chính là để đạt một số mục đích nhất định mà nhân dân Nga đã làm
cách mạng và đã có những người hy sinh cho cách mạng, chết mục
xương trong những nấm mồ chung ở Diễn võ trường, dù có hội nghị
lập hiến hay không, những mục đích này vẫn phải được thực hiện:
hòa bình, ruộng đất và công nhân kiểm sát công nghiệp. Hội nghị lập
hiến đã bị hoãn đi hoãn lại và sẽ còn bị hoãn nữa cho tới khi tình
hình quần chúng dịu bớt – có lẽ là để cho quần chúng phải thay đổi
những yêu sách của họ đi. Dù sao đi nữa, cách mạng đã mất toi tám
tháng rồi mà chẳng đâu vào đâu cả…
Trong khi đó, binh lính bắt đầu giải quyết vấn đề hòa bình bằng
cách đào ngũ, nông dân đốt nhà địa chủ và chiếm lấy ấp trại lớn,
công nhân thì phá hoại và đình công… đương nhiên là bon chủ nhà

máy, địa chủ và sĩ quan dùng mọi quyền lực của họ để chống lại bất
cứ một cuộc hòa giải dân chủ nào…
Chính phủ lâm thời hết đưa ra những cải cách vô hiệu quả lại
dùng những biện pháp đàn áp tàn bạo. Bộ trưởng bộ lao động, đảng
viên xã hội, ra nghị định cấm tất cả các ủy ban công nhân không
được hội họp trong giờ làm việc. Ngoài mặt trận, “bọn quấy rối” của
các đảng phái chính trị đối lập bị bắt bớ, báo chí cấp tiến bị đóng
cửa và những nhà tuyên truyền cách mạng bị khép án tử hình.
Người ta âm mưu tước vũ khí đội xích vệ. Lính Côdắc được điều về
các tỉnh để giữ trật tự…
Phe xã hội “ôn hòa” và các lãnh tụ của họ ở trong chính phủ ủng
hộ những biện pháp trên; họ cho rằng cần phải hợp tác với các giai
cấp hữu sản. Chẳng bao lâu, quần chúng bỏ rơi họ và di theo những
người Bônsevich là những người chủ trương hòa bình, ruộng đất
của giai cấp cần lao. Tháng 9/1917, tình thế trở lên quyết liệt. đi
ngược lại ý kiến của tuyệt đại đa số nhân dân, Kêrenxki và phe xã
hội “ôn hòa” lập ra một chính phủ liên hiệp trong đó có các giai cấp
hữu sản; kết quả từ đấy Mensevich và xã hội cách mạng mất hết tín
nhiệm của nhân dân.
Trung tuần tháng mười, trong một bài báo nhan đề “Bọn bộ
trưởng xã hội”, tờ "Con đường của công nhân" đã nói lên sự phẫn
nộ của nhân dân đối với phe xã hội “ôn hòa”.
Đây là những công trạng của chúng:
Xêreteli: được sự giúp đỡ của tướng Pôloxep, đã tước vũ khí của
công nhân, phá những hoạt động của binh lính cách mạng và áp
dụng tội tử hình trong quân đội.
Xcôbeliev: thoạt đầu định bắt bọn tư bản nộp thuế lợi nhuận
100% nhưng rốt cục… lại âm mưu giải tán các ủy ban công nhân tại
các xưởng và nhà máy.

Apxentiev: đã bắt giam hàng trăm nông dân là ủy viên các ủy ban
ruộng đất và đóng cửa hàng chục tờ báo của công nhân và binh
lính.
Trecnov: đã ký vào bản tuyên ngôn của Nga Hoàng hạ lệnh giải
tán quốc hội Phần Lan.
Xavincov: đã công khai liên kết với tướng Coocnilov; sở dĩ hắn đã
không dâng được Petrograd cho “nhà cứu quốc” này vì có những
hoàn cảnh không tùy thuộc vào ý nuốn của hắn.
Darutni: được sự đồng ý của Alecxinxki và Kerenxki, đã bắt giam
hàng nghìn công nhân, binh lính và thủy thủ cách mạng, tham gia
vào việc dựng lên “vụ án” Bônsêvich, một vụ án cũng nhơ nhuốc cho
nền tư pháp Nga như vụ Bâylit.
Nikitin: đã hành động như một tên mật thám đê hèn chống lại
công nhân đường sắt
Kêrenxki: về tên này, tốt hơn là không nói gì. Những việc hắn làm
kể ra không xuể…
Đại hội đại biểu hạm đội Bantic họp ở Hanxinhpho đã thông qua
một bản nghị quyết mở đầu như sau:
Chúng tôi đòi lập tức trục xuất ra khỏi hàng ngũ chính phủ lâm
thời tên “xã hội” Kerenxki, một tên phiêu lưu chính trị; bằng những
thủ đoạn dọa dẫm đê hèn nhằm phục vụ cho giai cấp tư sản, tên này
đang bôi nhọ và gây tổn thất cho cuộc cách mạng vĩ đại cũng như
cho quần chúng cách mạng…
Tất cả những sự việc trên đây đã trực tiếp làm cho nhóm
Bônsevich trở lên lớn mạnh…
Từ tháng 3/1917, khi công nhân và binh lính như nước lũ ào ào
xông tới cung điện Tôrit bắt buộc cái viện Duma do dự do Nga
Hoàng lập ra phải nắm quyền tối cao ở nước Nga, chính quần

chúng nhân dân, công nhân, binh lính và nông dân đã quyết đinh
mọi sự đổi thay trong quá trình của cuộc cách mạng. Họ đã lật đổ
chính phủ Miliucov; các Xô Viếtcủa họ đã tuyên bố trước thế giới
những điều kiện đình chiến của nước Nga: “không chiếm đất đai,
không đòi bồi thường và các dân tộc có quyền tự quyết”: cũng tháng
7 năm đó, quần chúng vô sản lại một lần nữa tự động nổi dậy và
như bão táp kéo vào cung điện Tôrit đòi các Xô Viết của họ nắm lấy
chính quyền nước Nga.

Lenin và các đồng chí. Tranh của họa sĩ Yu. Belov
Những người Bônsevich, lúc đó còn một nhóm chính trị nhỏ bé,
đã đứng ra dẫn đầu phong trào. Cuộc nổi dậy bị thất bại nặng nề và
kết cục là dư luận quần chúng quay trở lại chống họ. Những toán
quân mất tướng của họ phải rút lui vào khu Vibo ở Petrograd, một
khu ngoại ô như khu Thánh Angtoan ở Paris. Một cuộc lùng bắt dã
man diễn ra, hàng trăm người Bônsevich bị bắt giam, trong số đó có
Tờrôtxki, bà Côlongtai và Cameniev; Lênin và Dinoviev phải trốn đi
để thoát khỏi vòng lao lý, các tờ báo của Bônsevich bị đình bản.
Những phần tử khiêu khích và phản động không ngớt lời rêu rao
rằng những người Bônsevich là tay sai của Đức kỳ cho khi nào cả
thế giới tưởng thật.

Nhưng chính phủ lâm thời không sao buộc tội được họ; những
tài liệu chứng minh rằng đây là một cuộc âm mưu thân Đức đều bị
vạch trần là giả mạo và trừ sáu người còn bị giam giữ, dần dần
những người Bônsevich được thả ra hết, không phải xét xử, cũng
không phải bảo lãnh hoặc chỉ phải bảo lãnh theo hình thức mà thôi.
Không ai có thể chối cãi sự bất lực và do dự của cái Chính phủ lâm
thời luôn luôn thay đổi này. Những người Bônsevich lại đưa ra khẩu
hiệu mà quần chúng rất ưa thích: “Tất cả chính quyền cho các Xô
Viết!” hành động của những người Bônsevich không phải chỉ nhằm
quyền lợi riêng vì lúc này phe xã hội “ôn hòa”, những kẻ tử thù của
họ còn chiếm đa số trong các Xô Viết.
Hơn thế nữa, căn cứ vào nguyện vọng mộc mạc, đơn giản của
quần chúng công nông binh, họ đã đề ra một chương trình hành
động cấp tốc. Trong lúc bọn Mensevich “đến cùng” và phe xã hội
cách mạng đi vào con đường thỏa hiệp với giai cấp tư sản thì những
người Bônsevich đã nhanh chóng nắm được quần chúng Nga. Mới
hồi tháng 7, họ còn bị săn bắt và khinh miệt, đến tháng 9 họ đã tranh
thủ được hầu hết công nhân thủ đô, thủy thủ hạm đội Bantic và binh
lính. Cuộc bầu cử các thành phố lớn vào tháng 9/1917 có một ý
nghĩa to lớn: Mensevich và xã hội cách mạng chỉ còn chiếm có 18%
số phiếu – hồi tháng 6 bọn họ chiếm hơn 70%...
Có một điều ở đây làm cho các nhà quan sát ngoại quốc khó
hiểu là các Ủy ban chấp hành trung ương Xô Viết, các Ủy ban trung
ương của một số công đoàn – đặc biệt là công đoàn công nhân bưu
điện và đường sắt – chống đối nhóm Bônsevich một cách mãnh liệt.
Những ủy ban trung ương này đều được bầu ra từ giữa mùa hạ, có
khi còn trước nữa, khi Mensevich và xã hội cách mạng còn nắm
được một số lớn quần chúng; bọn họ đã tìm cách trì hoãn ngăn cản
mọi việc bầu cử. Theo điều lệ của các Xô Viết đại biểu công nhân và
binh lính thì lẽ ra đại hội toàn Nga phải họp vào tháng chín; nhưng
ủy ban chấp hành trung ương các Xô Viết đại biểu công nhân và
binh lính toàn Nga (gọi tắt là ủy ban trung ương Xô Viết toàn Nga)
không chịu triệu tập, viện lẽ rằng chỉ còn hai tháng nữa hội nghị lập
hiến đã họp và tới lúc đó thì các Xô Viết sẽ rút lui. Dần dần, những
người Bônsevich chiếm ưu thế trong các Xô Viết địa phương tại

khắp nước Nga, trong các công đoàn các ngành, trong hàng ngũ
binh lính và thủy thủ. Các Xô Viết nông dân thì còn nặng tính bảo
thủ vì trong nông thôn còn lạc hậu, sự giác ngộ chính trị chậm phát
triển và vì đảng xã hội cách mạng đã tuyên chuyền vận động nông
dân trong cả một thế hệ…Tuy nhiên ngay trong nông dân, một nhóm
cách mạng cũng đang hình thành. Nhóm này xuất hiện hồi tháng 10,
khi cánh tả của phe xã hội cách mạng tách ra và trở thành một nhóm
chính trị mới, nhóm xã hội cách mạng cánh tả.
Đồng thời ở khắp nơi lại có những biểu hiện rằng các lực lượng
phản động đang lấy lại được lòng tự tin: thí dụ như tại rạp hí kịch
Toroitxki ở Pêtrograd, trong lúc đang diễn vở hài kịch – "Những tội
của Nga Hoàng", một nhóm bảo hoàng đã phá đám và dọa “thịt” các
diễn viên vì “đã xúc phạm tới Hoàng đế”. Một vài tờ báo tỏ ý mong
muốn có một “Napoleon Nga”. Giới trí thức tư sản thường gọi các
Xô Viết đại biểu công nhân (Rabotchikh Deputatov) là các Xô Viết
đại biểu chó (Sabatchikh Deputatov) .
Ngày 15/10, tôi có nói chuyện với Xtepangiêoocgiovich Lianodov,
một nhà đại tư bản Nga, được mệnh danh là: "nhà triệu phú
Rốcpheler Nga”, ông này có xu hướng chính trị của nhóm dân chủ
lập hiến
Ông ta nói: “Cách mạng là một căn bệnh. Sớm muộn các nước
ngoài cũng can thiệp vào – như người ta chữa thuốc cho một đứa
trẻ có bệnh và dạy nó tập đi. Tuy nhiên, đó không phải là liều thuốc
hay nhất nhưng các nước cần phải nhìn thấy nguy cơ của chủ nghĩa
Bônsevich ngay tại nước họ và nhận ra rằng những thuyết như
“chuyên chính vô sản”, “cách mạng toàn thể xã hội thế giới” lan
nhanh như bệnh truyền nhiễm… Có hy vọng là sự can thiệp này sẽ
không cần thiết vì hiện nay giao thông vận tải đang nguy ngập, các
xí nghiệp ngừng hoạt động và quân Đức đang tiến, đói khổ và thua
trận có thể làm cho nhân dân Nga phải biết nghĩ…”
Ông Lianodov nhấn mạnh rằng dù ở trong tình thế nào đi nữa,
các nhà công thương cũng sẽ không thể để cho các ủy ban xí

nghiệp của công nhân tồn tại, hoặc để cho họ nắm một phần nhỏ
nào của việc quản lý công nghiệp.
Ông nói tiếp: “còn đối với bọn Bônsevich, người ta sẽ giải quyết
bằng một trong hai biện pháp sau đây: có thể là chính phủ sẽ rút
khỏi Petrograd, sau đó ra lệnh thiết quân luật, rồi viên chỉ huy quân
sự sẽ đối phó với các ngài đó mà chẳng cần tới những hình thức
pháp lý… Hoặc nếu như hội nghị lập hiến tỏ ra có bát cứ khuynh
hướng không tưởng nào thì có thể giải tán nó bằng vũ lực…”
Mùa đông đã đến, mùa đông khủng khiếp của nước Nga. Tôi
nghe thấy các nhà công thương nói: “mùa đông bao giờ cũng là
người bạn tốt nhất của nước Nga. Có lẽ giờ đây mùa đông sẽ thanh
toán cách mạng cho chúng ta.”. Ngoài mặt trận giá lạnh, binh lính
vẫn bị đói và chết dần chết mòn, họ không còn chút phấn khởi nào.
Đầu máy và toa xe lửa hỏng nát, lương thực thiếu dần, các xí
nghiệp đóng cửa. Quần chúng tuyệt vọng và nguyền rủa giai cấp tư
sản phá hoại đời sống nhân dân và đưa quân đội đến chỗ bại trận.
Riga đã bị dâng cho địch ngay sau khi tướng Coocnilov công khai
tuyên bố: “Phải chăng chúng ta phải mất Riga thì nhân dân mới có ý
thức về nhiệm vụ của mình?”
Đối với người Mỹ, thật không thể ngờ được rằng cuộc đấu tranh
giai cấp lại có thể tới một mức độ cao như vậy. Nhưng bản thân tôi
đã gặp những sĩ quan ở mặt trận phía bắc. Họ nói một cách dứt
khoát rằng thà thua trận còn hơn là hợp tác với các Ủy ban binh
lính. Bí thư khu Petrograd của đảng dân chủ lập hiến nói với tôi rằng
sự phá hoại nền kinh tế toàn quốc nằm trong một kế hoạch nhằm
phá hoại uy tín của cách mạng. Một nhà ngoại giao của một nước
đồng minh,mà tôi đã hứa là không nêu tên tuổi ra đây, cũng xác
nhạn điều đó. Tôi biết rõ có một vài chủ mỏ đã tiêu hủy máy móc
trước khi rút khỏi nhà máy dệt ở Moscow và có những nhân viên
đường sắt bị công nhân bắt quả tang đang phá các đàu máy xe
lửa…
Một số lớn các giai cấp hữu sản thích bọn Đức hơn thích cách
mạng – có khi còn hơn cả chính phủ lâm thời – họ nói toạc ra như

vậy không chút ngần ngại. Trong nhà tôi trọ, gần như thường xuyên,
cứ đến bữa ăn là mọi người lại bàn tán về việc quân Đức sắp tới
mang lại “luật pháp và trật tự… Có một buổi tối, chúng tôi đến chơi
một nhà buôn ở Moscow; trong lúc uống trà, chúng tôi chúng tôi có
hỏi mười một người ngồi đó xem họ thích “Hoàng đế Đức Vinhem
hay những người Bônsevich” mười người trả lời rằng thích Vinhem.
Bọn đầu cơ lợi dụng tình hình rối ren để làm giàu. Chúng tung
tiền vào những cuộc truy hoan quái dị hoặc dùng để hối lộ nhân viên
chính phủ. Chúng tích trữ hoặc bí mật đưa sang Thụy Điển lương
thực và than đốt. Một ví dụ; trong bốn tháng đầu của cuộc cách
mạng, lương thực dự trữ trong những kho công của của thủ đô
Petrograd bị cướp đoạt một cách công khai, đến nỗi số ngũ cốc dự
trù dùng trong hai năm không còn đủ để cung cấp cho nhân dân
thành phố trong một tháng… Theo báo cáo chính thức của viên bộ
trưởng bộ tiếp tế cuối cùng trong Chính phủ lâm thời, giá cà phê bán
buôn ở Vladimirvostoc có hai rúp nửa cân, thế mà ở Petrograd,
người mua phải trả tới 13 rúp. Trong khắp các cửa hàng ở những
thành phố lớn có hàng tấn thực phẩm và quần áo,nhưng chỉ bọn
nhà giàu mới có tiền mua.
Tôi có biết một gia đình thương nhân ở một tỉnh lị; cả nhà đều
biến thành đầu cơ – dân Nga gọi bọn đầu cơ là “kẻ cướp”. Ba đứa
con trai nhà này đã đem tiền đi đút lót để khỏi phải đi lính. Một đứa
đầu cơ tích trữ lương thực. Một đứa bán vàng lậu của mỏ Lêna cho
những đảng phái bí mật ở Phần Lan. Đứa thứ ba thu được tiền lời
nhiều hơn cả trong một xưởng làm Socola; xưởng này cung cấp
cung cấp cho các hợp tác xã địa phương, với điều kiện là các hợp
tác xã này phải cung cấp cho hắn ta tất cả những thứ mà hắn cần
đến, và cứ như thế, trong lúc quần chúng chỉ được lĩnh theo phiếu
có một lạng bánh mì đen thì tên này không thiếu một thứ gì; nào là
bánh mì trắng tinh, nào là đường, chè bánh ngọt, bơ… Mặc dù vậy,
khi gia đình này thấy binh lính ngoài mặt trận không chiến đấu được
nữa vì rét, đói và kiệt sức thì họ lớn tiếng mắng là “đồ hèn nhát” và
la lối om sòm là họ “xấu hổ phải làm một người dân Nga”… Đến khi
những người Bônsevich tìm ra và trưng thu những kho lớn lương
thực tích trữ thì họ gọi những người đó là “bọn kẻ cướp”.

Bên dưới những hiện tượng thối nát đó, các lực lượng đen tối
của thời trước còn y nguyên từ hồi Nicola đệ nhị mất ngôi, vẫn bí
mật hoạt động tích cực. Bọn tay chân của tổ chức khá quen thuộc
Ôkhơrana (một tổ chức mật thám của Nga hoàng) vẫn tiếp tục
hoành hành, khi thì phù Nga hoàng, lúc thì lại phù Kêrenxki, miễn là
có tiền… Trong bóng tối, các loại tổ chức bí mật, như bọn Trăm đen,
đều đang tích cực tìm cách phục hồi chế độ phản động, dưới hình
thức này hay hình thức khác.
Trong cái không khí thối nát và giả dối đó, một âm thanh trong
sáng vang lên ngày này qua ngày khác, đó là tiếng gọi của những
người Bônsevich càng ngày càng ăn sâu vào quần chúng: “Tất cả
chính quyền cho các Xô Viết! Tất cả chính quyền cho các đại biểu
trực tiếp của hàng triệu công nông binh bình thường! Ruộng đất,
bánh mỳ và chấm dứt cuộc chiến tranh vô nghĩa, chấm dứt chính
sách ngoại giao bí mật, đầu cơ, phản bội… Cách mạng và sự
nghiệp của nhân dân toàn thế giới lâm nguy!”.
Cuộc đấu tranh giữa giai cấp vô sản và giai cấp trung lưu, giữa
các Xô Viết và chính phủ, diễn ra từ những ngày đầu tháng 3, sắp
trở nên gay gắt. Nước Nga đã bước một bước nhảy vọt từ thời
Trung cổ vào thế kỷ thứ 20; trước thế giới kinh hoàng, tại nước đó
đang diễn ra một cuộc tử chiến giữa hai hệ thống cách mạng – cách
mạng chính trị và cách mạng xã hội.
Sau từng ấy tháng trời bị đói rét và thất vọng, cách mạng Nga đã
biểu lộ một sức sống dồi dào xiết bao! Lẽ ra giai cấp tư sản phải
hiểu rõ hơn nữa nước Nga của họ. Cái “bệnh cách mạng” ở Nga
như họ vẫn gọi, còn lâu mới chấm dứt.
Nhìn lại thời kỳ trước khởi nghĩa tháng 11, ta cảm thấy như nước
Nga là một nước bảo thủ khó tưởng tượng được và dường như
thuộc vào thời đại khác. Vì chúng ta đã hòa mình nhanh chóng biết
bao vào cuộc sống mới khẩn trương; tình hình chính trị ở Nga ngả
hẳn về tả, đến nỗi những nhóm D.K (nhóm dân chủ lập hiến) bị đặt
ra ngoài vòng pháp luật như những “kẻ thù của nhân dân”, Kêrenxki

trở thành một tên “phản cách mạng”, các lãnh tụ xã hội “ôn hòa” như
Xêreteli, Đan, Libe, Got và Apxentiev bị những người đi theo họ
đánh giá là quá phản động và những người như Vichto Trecnov và
cả Macxim Goorky nữa cũng bị coi là thuộc cánh hữu…
Trung tuần tháng 12 năm 1917, một nhóm lãnh tụ xã hội cách
mạng đến thăm ông Gioocgiơ Biucanơn, đại sứ Anh; họ khẩn khoản
yêu cầu ông ta đừng cho ai biết việc họ đến, bởi vì họ “bị coi là quá
hữu”.
Ông Biucanơn nói: “Thế mà mới một năm trước đây, chính phủ
của tôi chỉ thị cho tôi không được tiếp Miliucov vì ông này bị coi là
nghiêng về cánh tả quá”.
Vè tháng 9 và tháng 10, thời tiết Nga ở Nga xấu nhất, đặc biệt là
ở Petrograd. Bầu trời nặng trĩu và xám ngắt, ngày ngắn dần, mưa
tầm tã không ngớt. Đường ngập bùn, trơn như đổ mỡ, dính nhơ
nhớp, in đầy những vết ủng nặng nề; tình trạng lại càng bi đát hơn
nữa vì các công sở thành phố bị ngừng trệ. Những cơn gió rét buốt
và ẩm ướt từ vịnh Phần Lan thổi vào; sương mù lạnh lẽo luồn qua
các phố.
Ban đêm, để tiết kiệm điện và cũng để đề phòng khinh khí cầu
của Đức, đèn ngoài đường chỉ thắp thưa thớt; trong các nhà tư
nhân, chỉ có điện từ 6 giờ tối đến nửa đêm; nến thì bốn hào một cây
và dầu hỏa thì hiếm. Ba giờ chiều trời đã tối và mười giờ sáng mới
có ánh nắng mặt trời, trộm cướp như ong. Ban đêm, đàn ông thay
phiên nhau gác nhà, súng nạp đạn sẵn sàng. Đó là dưới thời chính
phủ lâm thời.
Mồi tuần lương thực một hiếm. Khẩu phần bánh mỳ từ bảy lạng
mỗi ngày tụt xuống bốn lạng rưỡi, ba lạng, hai lạng rưỡi, một lạng.
thời kỳ cuối, có một tuần không có bánh ăn. Theo qui định, mỗi
người được một cân đường một tháng, ấy là nói nếu mua được. Một
thỏi Socola hoặc nửa cân đường phèn nhạt phèo giá từ bảy đến
mười rúp – ít ra cũng một đôla. Sữa chỉ đủ cho nửa số trẻ nhỏ trong
thành phố: phần lớn các khách sạn và nhà tư nhân hàng mấy tháng

liền không có sữa dùng. Ngay giữa mùa hoa quả mà người ta bán
tới gần một rúp một quả táo hay một quả lê ở góc đường…
Muốn mua sữa, bánh mỳ, đường, thuốc lá, phải xếp hàng chờ
đợi hàng giờ dưới trời mưa rét. Một đêm họp suốt tới sáng mới về,
tôi đã thấy cảnh tượng này: người mua bắt đầu xếp hàng từ trước
lúc rạng đông, phần đông là đàn bà, có người bồng cả con nhỏ…
Caclai, khi tả về người dân Pháp trong quyển cách mạng Pháp, đã
coi họ là người có khả năng nhất thế giới về môn đứng xếp hàng.
Ngay từ năm 1915, dưới thời Nicola Đệ nhị, nước Nga đã bắt đầu
làm quen với cảnh xếp hàng này rồi, cho tới mùa hạ năm 1917 thì
còn thỉnh thoảng mới phải xếp hàng, và từ 1917 trở đi thì thường
xuyên. Hãy tưởng tượng cảnh màu đông ở nước Nga với những
người áo quần chẳng đủ đứng suốt ngày trên hè phố Petrograd
trắng xóa! Những người dân Nga dễ tính một cách kỳ lạ này thỉnh
thoảng cũng phải thốt ra những lời nói phẫn nộ, chua chát…
Tất nhiên là trong lúc đó các rạp hát đêm nào cũng vẫn diễn, kể
cả chủ nhật. Nữ diễn viên Cacxavina biểu diễn một màn vũ balê mới
và khán giả yêu nhảy múa từ mọi nơi đổ về Petrograd xem. Danh ca
Saliapin trình bày các bài hát. Tác phẩm “Cái chết của Ivan khhủng
khiếp” của Tônxtoi do Maiơhon soạn thành kịch lại được đem ra
diễn tại rạp Alechđorinxki; trong buổi biểu diễn vở đó, tôi có để ý tới
một học sinh trường Kiếm – đồng của nhà vua; cứ sau mỗi màn,
anh ta lại đứng dậy nghiêm trang trong bộ lễ phục, hướng về chỗ
nhà vua trước kia vẫn ngồi xem hát; chỗ đó nay bỏ trống, và hình
những con đại bàng đã bị bóc đi hết … Rạp Cơrivoi Decalo trình
diễn một cách huy hoàng vở Raygon của Sonitdone.
Tuy rằng viện Ecmitagio và các nhà bảo tàng mỹ thuật khác đã
chuyển về Moscow, hàng tuần ở đây vẫn có tổ chức những cuộc
triển lãm tranh. Các bà trí thức lũ lượt đi nghe nói chuyện về nghẹ
thuật, văn chương và triết lý phù phiếm. Đặc biệt là bọn thông thần
chủ nghĩa hoạt động rất tích cực và đội cứu thế quân, lần đầu tiên
trong lịch sử được thừa nhận ở Nga, dán khắp mặt tường những
bản cáo thị triệu tập đi nghe những buổi giảng kinh làm người dự
vừa khoái trá vừa kinh ngạc…

Cuộc sống tủn mủn và giả tạo của thành phó vẫn cứ tiếp tục, cố
làm ngỏ như không biết có cách mạng. Các nhà thi sĩ làm thơ –
nhưng không phải để nói về cách mạng. Các nhà họa sĩ hiện thực
vẽ cả tranh về thời trung cổ Nga – họ vẽ không thiếu một cái gì, trừ
những đề tài về cách mạng. Các cô thiếu nữ ở tỉnh nhỏ lên thủ đô
để học tiếng Pháp và luyện giọng; các sĩ quan trẻ tuổi, vui tính và
đẹp trai, đội những chiếc Basoliki đỏ chói viền vàng, lủng lẳng bên
hông thanh kiếm trạm trổ khéo léo của vùng Codac, lượn đi lượn lại
trong những hành lang khách sạn. Buổi trưa, các bà vợ tiểu công
chức tụ tập nhau lại uống trà, mang theo mỗi người một hộp đường
nhỏ bằng vàng, bạc hay lam đá quí và nưa chiếc bánh mỳ đựng
trong cái bao tay bằng lông; và các bà cầu cho Nga hoàng trở về,
hoặc cầu cho quan Đức tới, cầu cho bất cứ một cái gì có thể giải
quyết được vấn đề người làm… Một buổi chiều, con gái một ông
bạn tôi trở về nhà tức tối như điên như dại vì chị lái xe điện đã gọi cô
ta là “đồng chí”.
Xung quanh họ, nước Nga vĩ đại vẫn đang thai nghén một thế
giới mới. Những người hầu, thường bị đối xử như súc vật và bị trả
lương rẻ mạt, trở lên bướng bỉnh. Trong lúc lương trung bình của họ
có 35 rúp một tháng thì một đôi giày giá những hơn 100 rup; cho
nên họ không chịu đi xếp hàng mua thực phẩm cho chủ, sợ hỏng
giày. Chưa hết, trong nước Nga mới, đàn ông và đàn bà đều được
đi bầu cử; trong nước Nga mới, có những tờ báo của giai cấp cần
lao dám nói những điều mới lạ và táo bạo, có các Xô Viết và có các
công đoàn. Những người đánh xe ngựa cũng có công đoàn và đại
biểu trong Xô Viết Petrograd. Những người hầu bàn và hầu buồng ở
các khách sạn được tổ chức và không thèm nhận tiền thưởng của
khách nữa. trên tường các tiệm ăn có treo những tấn biển đề: “ở
đây không nhận tiền thưởng” hoặc là “việc một người phải đi làm
nghề hầu bàn để sinh sống không phải là lý do để làm nhục họ bằng
cách cho họ tiền thưởng!”.
Ngoài mặt trận, binh lính đấu tranh quyết liệt với bọn sĩ quan và
học tập cách tự quản lấy nhau thông qua các ủy ban của họ. Trong
các nhà máy, các ủy ban xí nghiệp, những tổ chức đặc biệt Nga, đã

rút ra được những bài học kinh nghiệm, đã lớn lên và đã nhận rõ sứ
mệnh lịch sử của chúng trong cuộc đấu tranh chống chế độ cũ. Cả
nước Nga đi học và đọc sách – sách chính trị, kinh tế, lịch sử; quần
chúng nhân dân muốn hiểu biết… Tại các thành phố, tại hầu hết các
tỉnh, ngoài mặt trận mỗi nhóm chính trị đều có một hoặc nhiều tờ
báo riêng. Hàng chục vạn cuốn sách nhỏ của hàng ngàn tổ chức
được tung ra và tràn ngập trong quân đội, thôn xóm, nhà máy,
đường phố. Sự thèm khát được học, từ bao đời nay bị kiềm chế, đã
cùng với cách mạng bùng lên một cách mãnh liệt. Trong 6 tháng
đầu, riêng viện Xmoni mỗi ngày phát hành tràn ngập khắp mọi nơi
hàng tấn, hàng xe, hàng chuyến tàu sách báo. Nhân dân toàn nước
Nga mải mê đọc sách, y như là cát nóng hút nước bao nhiêu cũng
không vừa. Không phải họ đọc những loại chuyện bậy bạ, sách
xuyên tạc lịch sử, sách tôn giáo kể lể dài dòng, hoặc tiểu thuyết rẻ
tiền và đồi trụy đâu, mà là họ đọc các sách lý luận xã hội và kinh tế,
sách triết học, các tác phẩm của Tonxtoi, Gôgon và Goocki…
Không những thế, họ lại còn tổ chức những cuộc nói chuyện mà
nếu đem ra so sánh thì những “bài diễn văn tràng giang đại hải' của
người Pháp tả trong cuốn sách của Caclai chỉ là một con suối nhỏ.
Những cuộc nói chuyện, tranh luận, diễn thuyết được tổ chức ngay
trong rạp hát, rạp xiếc, trường học, câu lạc bộ, phòng họp của các
Xô Viết, trụ sở công đoàn, doanh trại… Ngoài mặt trận, họp trong
giao thông hào; ở nông thôn họp ngay ngoài bãi; họp trong cả nhà
máy… Thật là một cảnh tượng kỳ lạ khi nom thấy bốn vạn công
nhân nhà máy Putilov họp nhau để nghe các diễn giả thuộc các
nhóm xã hội dân chủ, xã hội cách mạng và vô chính phủ nói chuyện;
bất kỳ ai nói cũng nghe, nói gì cũng nghe và nói dài mấy cũng nghe!
Trong mấy tháng ròng tại Petrograd và khắp nước Nga, mỗi một góc
phố là một diễn đàn công cộng. Trên xe lửa, xe điện, đâu đâu và lúc
nào cũng nổ ra những cuộc tranh luận bất ngờ…
Những người Nga ở cả hai lục địa có dịp gặp gỡ nhau trong các
hội nghị và đại hội toàn Nga như các đại hội của Xô Viết, hợp tác xã,
Demxtovo, dân tộc, mục sư, nông dân, đảng phải chính trị; hội nghị
dân chủ, hội nghị Moscow, hội đồng cộng hòa Nga. Ở Petrograd,
thường xuyên có 3 – 4 đại hội họp. Trong các cuộc họp thời gian

dành cho diễn giả không bị hạn chế, và mỗi người được tự do phát
biểu ý kiến riêng của mình…
Chúng tôi đến thăm phòng tuyến của đạo quân thứ 12 đóng ở
phía sau Riga; trong những chiến hào bùn lầy, những người ốm yếu,
gầy gò, đi chân đất, nằm với vẻ tuyệt vọng; thế mà khi thấy chúng tôi
đến, họ nhỏm cả dậy; sự thiếu thốn hiện trên nét mặt họ và dưới
những bộ quân phục rách rưới lộ ra những mảnh da thịt tím bầm. Họ
hối hả hỏi chúng tôi: “có mang sách báo gì đến cho xem không?”
Có rất nhiều biểu hiện rõ rệt về sự thay đổi ở nước Nga: Tượng
nữ Hoàng Catơrin Đệ nhị ở trước rạp hát Alechxdrinxki cầm trong
tay một lá cờ nhỏ màu đỏ; nhiều lá cờ đỏ khác đã hơi phai màu phất
phới trên khắp các công sở; những ấn phù và hình chim đại ...